Projekty badawcze w trakcie realizacji

(PRELUDIUM, NCN) Badanie elektryczności jako praktyka naukowa oraz źródło metafor w prasie popularnonaukowej i filozofii mesjanizmu (1750-1850), 2017-2019, Nr: 2016/23/N/HS2/01538, kwota: 55 640, kierownik projektu: mgr Piotr Urbanowicz, opiekun naukowy projektu: prof. dr hab. Małgorzata Sugiera

Celem projektu jest kompleksowe przebadanie literatury fachowej z zakresu fizyki z lat 1750-1830 w celu rekonstrukcji praktyk naukowych związanych z elektrycznością. Umożliwi to następnie prześledzenie procesu cyrkulacji wiedzy między praktyką instytucjonalną a popularnonaukową. Przebadana zostanie prasa z lat 1815-1850 w celu ustalania za pomocą jakich metafor kształtował się dyskurs o elektryczności. Da to podstawy do odbudowania kontekstu recepcji zjawiska elektryczności i pozwoli na analizę metaforyki używanej w pismach polskich romantyków oraz mesjanistów tworzących w latach 1800-1850. Badania te przełożą się na sproblematyzowanie roli praktyk naukowych w koncepcjach filozoficznych pierwszej połowy XIX wieku. Projekt zakończy się obroną pracy doktorskiej na Wydziale Polonistyki UJ.

SONATA (NCN): Wpływ probabilistyki na kulturę XX i XXI wieku (2017-2019),  Nr: 2016/21/D/HS2/02415, Kwota: 134 740 zł

Kierownik projektu: dr Konrad Wojnowski

Podstawowy cel projektu stanowi prześledzenie epistemologicznego i kulturowego wymiaru „myśli probabilistycznej” w XX i XXI wieku. Punktem wyjścia do prowadzonych badań jest teza, że probabilistyka – rozumiana nie tylko jako dział matematyki, ale sposób modelowania i rozumienia otaczającego świata – wpływała na kulturę ostatniego stulecia, a w szczególności na sztukę tworzoną przez artystów awangardy, neoawangardy oraz pisarzy science-fiction. Dlatego też probabilistyki nie powinno się redukować do matematycznego rachunku prawdopodobieństwa, ale należy potraktować ją jako ważne źródło pojęć i idei, które mogą znaleźć swoje odzwierciedlenie w praktykach kulturowych. Przedmiotem prowadzonych badań będą więc różne formy „promieniowania” myśli probabilistycznej w obszarze kultury i sztuki, czyli to, jak kategorie prawdopodobieństwa, losowości, czy przypadku przeniknęły różne praktyki kulturowe: od awangardowego malarstwa, przez futurologiczne eksperymenty literackie po awangardowe gry komputerowe. Jednocześnie zaplanowane prace będą zmierzały do wypracowania pojęć, które pozwolą mówić o kulturze, a zwłaszcza o tak zwanych „operacjach sztuki” (Duchamp) w kategoriach probabilistycznych.

Umieszczenie probabilistyki w kulturowym kontekście pozwoli ukazać antropologiczne i egzystencjalne znaczenie tego naukowego, ale i zarazem intelektualnego zwrotu, który dotychczas analizowany był jedynie przez historyków nauki (Ian Hacking, Gerd Gigerenzer). Ściśle matematyczny charakter rachunku prawdopodobieństwa doprowadził do odseparowania probabilistycznej problematyki od nauk humanistycznych, a różne historyczne narracje na ten temat ograniczały się głównie do śledzenia ewolucji pojęć wewnątrz dyskursu nauk ścisłych.

STYPENDIUM START (FNP) (2017-2018), Kwota: 28 000 zł., beneficjent:  dr Konrad Wojnowski

W ramach stypendium START będę zajmować się obecnością myśli probabilistycznej w twórczości Viléma Flussera. Celem prowadzonych przeze mnie badań będzie pokazanie, jak pojęcia losowości, entropii, przypadku czy informacji rezonują w późnej twórczości czeskiego filozofa i jak wpływają one na jego rozumienie epoki posthistorii, a także projektu oświeceniowego. Flusser był bowiem zdania, że „rewolucja probabilistyczna” odcisnęła trwałe piętno na idei Oświecenia, która została sformułowana w zgodzie z panującym we wczesnonowożytnej nauce przekonaniem o deterministycznym porządku świata. Odkrycia Maxa Plancka, Wernera Heisenberga czy Edwarda Lorenza podały w wątpliwość klarowny, oświeceniowy obraz natury, co powinno znaleźć także odzwierciedlenie w rewaloryzacji i przeformułowaniu oświeceniowego projektu antropologicznego.

W oparciu analizę tych właśnie wątków w filozofii Flussera możliwe stanie się stworzenie mostów między specjalistycznym dyskursem nauk ścisłych i humanistyką, co okaże się niezbędne dla realizacji mojego drugiego zadania, a mianowicie zbadania probabilistycznych oraz cybernetycznych wątków w sztuce neoawangardowej. Wiele przykładów wczesnych performansów oraz happeningów (przede wszystkim artystów związanych z Johnem Cagem) nadawało szczególną wartość zdarzeniom przypadkowym w polu sztuki, a działania ich twórców często sprowadzały się do pobudzania „układu sprzężeń zwrotnych” między nadawcami i odbiorcami. Akt artystyczny był więc rodzajem probabilistycznego działania na złożonym systemie splątanych ze sobą elementów. I to właśnie w artystycznych działaniach neoawangardy można dostrzec najwięcej wariantów produkcji „probabilistycznej wiedzy”, która polegała na nadaniu estetycznej wartości zbiorowym, złożonym działaniom o częściowo przypadkowym charakterze (i obarczonym „artystycznym ryzykiem” mierzenia się z nieprzewidywalnym czynnikami).

 

Sztuczne ciała/żywe maszyny w laboratorium sztuk performatywnych (HARMONIA)

Kierownik projektu: prof. dr hab. Małgorzata Sugiera

Wykonawcy krajowi: dr hab. Mateusz Borowski, mgr Mateusz Chaberski

Partnerzy zagraniczni: prof. dr Christel Stalpaert, Universiteit Gent, Belgia; prof. dr Jussi Parikka, Winchester School of Arts, University of Southampton, Wielka Brytania; prof. dr Rosemary Klich, School of Arts at the Kent University, Wielka Brytania

Czas trwania: 2015-2018

Podstawowy cel projektu „Sztuczne ciała/żywe maszyny w laboratorium sztuk performatywnych stanowi wypracowanie adekwatnego języka analizy najnowszych zjawisk artystycznych, sytuujących się na pograniczu teatru i różnorodnych form sztuk plastycznych (instalacje, multimedia, bioart, technoart, recykling, etc). Wspólną cechą większości tego typu hybrydycznych realizacji jest (niekiedy manifestacyjna) rezygnacja z produkcji artefaktu, ich procesualny czy wręcz wydarzeniowy charakter oraz włączenie na różnych zasadach odbiorców jako współtwórców. Zmusza to do daleko idącej weryfikacji tradycyjnej koncepcji odbioru, gdyż uczestnicy wydarzeń performatywnych nie tyle odczytują wedle powszechnie obowiązujących reguł zamierzone przez twórców przesłanie, ile tworzą sensy jako część indywidualnych, emergentnych doświadczeń, którym daleko do tradycyjnych doświadczeń estetycznych. Te paradygmatyczne przemiany w obrębie praktyk artystycznych ostatnich lat i proponowanych teoretycznych uogólnień różnego typu domagają się odpowiedniej zmiany metod badawczych, a przede wszystkim daleko idącej weryfikacji podstawowych terminów teatrologicznych, po które zwykle sięgają badacze sztuk performatywnych (widowisko, widz, kontrakt między nadawcą a odbiorcą, znakowa natura dzieła). Wypracowany w trakcie trzyletnich badań na materiale sztuk performatywnych ostatnich dwu dekad adekwatny język ich analizy powstanie na skrzyżowaniu różnych dyscyplin naukowych (od nauk przyrodniczych przez społeczne do humanistycznych), nowych technologii i tradycji artystycznych, którymi inspirują się sami twórcy-badacze.

Wykłady i warsztaty wszystkich trzech partnerów zagranicznych w Krakowie pomogą sprofilować badania prowadzone przez Katedrę Performatyki i zbudować liczący się ośrodek studiów nad najnowszymi sztukami performatywnymi. Pozwoli to nie tylko upowszechnić wyniki badań, ale także wdrożyć je w praktykę dydaktyczną. Natomiast warsztaty ze studentami i doktorantami School of Arts Uniwersytetu Kent w Canterbury, gdzie znajduje się także siedziba The European Theatre Research Network (badania z zakresu powiązań między filozofią europejską a performatyką), oraz Art Department i Research Centre S:PAM (Studies in Performing Arts and Media) na Uniwersytecie w Gandawie pomogą upowszechnić wyniki badań polskich wykonawców projektu za granicą. Efektem trwałym prowadzonych badań będzie monografia opublikowana w języku polskim i angielskim oraz wydanie polskiej wersji monografii Jussiego Parikki Insect Media: An Archeology of Animals and Technology.

 

Performanse pamięci: strategie testymonialne, rekonstrukcyjne i kontrfaktyczne w literaturze i sztukach performatywnych XX i XXI wieku (BEETHOVEN)

Kierownik projektu: prof. dr hab. Małgorzata Sugiera

Partnerzy: prof. dr hab. Magdalena Marszałek, Uniwersytet w Poczdamie (niemiecki kierownik projektu); dr Dorota Sajewska, Uniwersytet Warszawski (polski partner w ramach konsorcjum)

Wykonawca na Uniwersytecie Jagiellońskim: dr hab. Mateusz Borowsk

Czas trwania: 2016-2019

Podstawowym celem projektu „Performanse pamięci" jest krytyczna weryfikacja stanu badań nad pamięcią w efekcie pogłębionej analizy trzech wybranych typów artystycznych strategii – testymonialnych, rekonstrukcyjnach i kontrfaktualnych – w polskiej kulturze XX i XXI wieku, rozpatrywanej w porównawczej perspektywie europejskiej. Wszystkie trzy strategie chcemy rozpatrywać nie tylko w kontekście badan nad Holokaustem, ale także w odniesieniu do pozostających dotąd w jego cieniu innych formatywnych wydarzeń XX wieku, jak choćby I wojna światowa czy historia ruchu robotniczego. Najbardziej istotną innowacją tak zakrojonych badań jest połączenie analizy strategii testymonialnych i rekonstrukcyjnych z analizą strategii kontrfaktycznych, czyli z obszarem nadal mniej znanych w Polsce studiów nad alternatywnymi (wirtualnymi) wersjami przeszłości oraz ich paradokumentalnymi i dokumentalnymi przedstawieniami w literaturze i sztukach performatywnych. Badanie relacji pomiędzy tymi trzema strategiami pozwoli na szerszą refleksję nad najbardziej aktualnymi sposobami i środkami artystycznymi (re)prezentacji przeszłości oraz odpowiednimi narzędziami do ich badania. To właśnie stanowić będzie podstawę do krytycznej refleksji nad dotychczasowym dorobkiem studiów nad pamięcią oraz proponowanego nowego spojrzenia na podejmowane przez te studia tematy, zwłaszcza w odniesieniu do ich najnowszych przemian w następstwie aktywnych negocjacji ze strategiami kontrfaktycznymi.

Trwałym efektem badań prowadzonych w ramach tego projektu będą publikowane po każdym z tematycznych warsztatów tomy z tekstami wystąpień, wydanie polskiej wersji kluczowej dla tematu rekonstrukcji pamięci pracy Performing Remains Rebecki Schneider oraz polskiej i niemieckiej wersji monografii Performanse pamięci przygotowanej przez wykonawców projektu.

 

„Polski teatr intelektualnej wspólnoty”, czas realizacji (2016-2018), efekt realizacji: publikacja książkowa. Instytutu Teatralnego im. Zbigniewa Raszewskiego w Warszawie , kierownik grantu naukowo – wydawniczego: dr Łucja Iwanczewska